Segðu það sem þú meinar og meintu það sem þú segir

Ég var í heimsókn hjá fjölskyldu fyrir stuttu. Við sátum við eldhúsborðið og fimm ára heimasætan sat þar með pönnuköku fyrir framan sig. Hún tók stóran bita, nánast hálfa pönnukökuna og tróð honum upp í sig.

„Ekki setja alla pönnukökuna upp í þig í einu,“ sagði pabbinn. Mamman bætti við: „Borðaðu fallega.“ Dóttirin horfði á þau í smá stund. Svo hélt hún áfram að borða á nákvæmlega sama hátt og áður.

Þessar aðstæður eru í raun mjög algengar. Foreldrar segja eitthvað, en hegðun barnsins breytist ekki. Ekki af því að barnið sé þrjóskt eða „vilji ekki hlusta“, heldur einfaldlega af því að það fékk ekki skýrar leiðbeiningar sem það gat fylgt.

Hvað þýðir til dæmis að „borða fallega“ fyrir fimm ára barn? Fyrir fullorðna er þetta sjálfsagt hugtak, en fyrir barn er það óljóst. Á það að taka minni bita? Nota hníf og gaffal? Tyggja með lokaðan munn? Sitja kyrrt? Þegar fyrirmæli eru svona óskýr er lítið sem barnið getur gert öðruvísi.

Hegðun mótast af umhverfinu

Í atferlisfræði vitum við að hegðun mótast af því sem gerist í kringum hana, sérstaklega af því sem kemur á undan og eftir hegðun. Það er vegna þess að hegðun barnsins er í fullkomnu samræmi við umhverfið sem það er í. Ef fyrirmælin eru óskýr eða þeim ekki fylgt eftir, þá hefur barnið í raun ekkert að læra af kringumstæðunum.

Ef við viljum að barn breyti hegðun sinni, þá þarf það að vita nákvæmlega hvað það á að gera í staðinn. Í þessari stöðu hefði verið mun hjálplegra að segja: „Taktu litla bita,“ eða „skerðu pönnukökuna og taktu einn bita í einu.“ Þá fær barnið skýra mynd af því til hvers sé ætlast og getur brugðist við.

Ekki gefa val ef það er ekki val

Seinna í heimsókninni, þegar dóttirin var búin að borða, sagði mamman: „Má ég snýta þér?“ Áður en stelpan náði að svara, var eldhúspappírinn kominn að nefinu og mamman byrjuð að þurrka, við mikla óánægju dótturinnar enda hún bæði óviðbúin og nebbinn orðin aumur.

Hér sjáum við annað sem kemur oft upp í samskiptum við börn. Við gefum þeim val sem er í raun ekki til staðar. Spurningin „má ég?“ gefur til kynna að barnið geti sagt nei. En þegar fullorðni framkvæmir aðgerðina hvort sem er, lærir barnið að orðin og raunveruleikinn fara ekki saman.

Í slíkum aðstæðum er betra að vera skýr og heiðarlegur. Að segja: „Nú ætla ég að snýta þér,“ og gefa barninu tíma til að undirbúa sig. Það dregur úr óöryggi og eykur samvinnu. Smá breyting á orðalagi getur haft stór áhrif. Þegar við segjum börnum nákvæmlega hvað á að gera og þegar við notum orð sem passa við það sem við ætlum að gera, þá verður samskiptin skýrari. Það skilar sér oft í meiri ró, minni átökum og betra flæði í daglegu lífi.

Allir foreldra sem ég þekki og hef unnið með vilja gera sitt besta. Með því að vera vakandi yfir því hvernig við gefum fyrirmæli og hvort þau séu raunhæf og skýr getum við hjálpað börnum að skilja betur til hvers sé ætlast af þeim. Þegar börn skilja, þá aukast líkurnar á að þau geti líka fylgt.