Skjátími snýst um innihald og áhrif – ekki bara tíma

Foreldrar spyrja oft: „Hversu mikill skjátími er í lagi?“ Það hljómar eins og rökrétt spurning en hún nær ekki utan um það sem skiptir mestu máli. Vandinn liggur ekki fyrst og fremst í magni heldur í því hvað barnið er að gera þegar það er í skjátíma og hvað víkur þegar skjátíminn tekur pláss.

Rétta spurningin er einfaldari: Hvað er barnið í raun að gera þegar það er í skjátíma og hvað er það ekki að gera á meðan?

Ekki allur skjátími er eins. Barnið getur verið að horfa á efni sem krefst lítillar þátttöku og heldur athyglinni með stöðugu áreiti. En það getur líka verið að læra, skapa, leysa verkefni eða eiga í uppbyggilegum samskiptum. Rannsóknir benda til þess að skjánotkun geti haft jákvæð áhrif þegar hún er markviss og virk, til dæmis í námi eða skapandi starfi (Lin o.fl., 2021). Það sem skiptir máli er ekki bara hversu lengi barnið er í skjátíma heldur hvað það er í raun að gera.

Tími er takmörkuð auðlind. Þegar hann fer í skjátíma fer hann ekki í annað. Hann fer ekki í hreyfingu, ekki í samskipti augliti til auglitis og ekki í leik sem krefst ímyndunar. Rannsóknir hafa ítrekað sýnt að aukin skjánotkun tengist minni hreyfingu og breyttum lífsstíl hjá börnum og ungmennum (Lepp o.fl., 2013; Zink o.fl., 2020). Þetta er ekki bara spurning um tíma. Þetta hefur bein áhrif á hegðun barna.

Samhliða þessu hafa rannsóknir sýnt tengsl milli skjánotkunar og matarvenja. Börn sem verja meiri tíma í skjátíma eru líklegri til að neyta orkumikillar og næringarsnauðrar fæðu og síður ávaxta og grænmetis (Pearson o.fl., 2011; Olafsdottir og Berg, 2017). Þetta er líklega ekki tilviljun. Skjánotkun er hluti af daglegu lífi barnsins og tengist oft öðrum venjum sem hafa áhrif á mataræði, hreyfingu og svefn.

Það skiptir máli hvað er gert í skjátíma

Eitt af því sem hefur horfið eftir því sem skjátími hefur aukist er einfaldlega það að láta sér leiðast. Í dag er freistandi að fylla upp í hvert tómarúm með skjátíma, hvort sem það er í bílnum, við matarborðið, á meðan beðið er eftir strætó eða á milli verkefna. Áður kvörtuðu börn undan því að þeim leiddist. En það að láta sér leiðast er ekki vandamál sem þarf að laga. Það er einmitt mikilvægt tækifæri til að þróa frumkvæði, sköpun og sjálfstæða hugsun. Ef skjátími kemur reglulega í stað þess að börn fái svigrúm til að finna sér sjálf viðfangsefni fá þau færri tækifæri til að þróa frumkvæði, sköpun og sjálfstæða hugsun.

Þetta tengist líka því hvernig umbun virkar. Í stafrænum heimi er umbun hröð og stöðug. Efni er hannað til að halda athygli og veita strax svörun, hvort sem það er í gegnum myndbönd, leiki eða samfélagsmiðla. Þetta er í ósamræmi við raunverulegar aðstæður þar sem umbun er oft seinkuð og krefst þrautseigju. Rannsóknir á snjallsímanotkun benda til þess að þegar fólk á erfitt með að stjórna notkun sinni fer hún að hafa neikvæð áhrif á daglegt líf og hegðun (Billieux, 2012).

Þessi munur á umbunarkerfum birtist í hegðun barna. Þau eru líklegri til að gefast fyrr upp, þola verr að bíða og missa fyrr áhuga þegar eitthvað krefst þrautseigju. Rannsóknir hafa tengt mikla skjánotkun við minna þol fyrir bið og erfiðleika með að halda einbeitingu (Demirci o.fl., 2015; Cheever o.fl., 2014). Í stafrænum heimi kemur umbunin strax og það styrkir hegðunina að leita aftur í skjátímann. Með tímanum verður það hegðunin sem barnið fer að endurtaka.

Skjátími mótar daglegt líf

Svefn er einn af þeim þáttum sem verður fyrst fyrir áhrifum. Rannsóknir sýna að notkun snjallsíma, sérstaklega fyrir svefn, tengist verri svefngæðum og styttri svefni (Meltzer, Williamson og Mindell, 2021; MacKenzie o.fl., 2022). Svefn hefur bein áhrif á athygli, hegðun, tilfinningastjórn og líðan barna. Þegar svefn skerðist hefur það víðtæk áhrif á daglegt líf, þar á meðal aukna hættu á kvíða, hegðunarvanda og námsörðugleikum (Paruthi o.fl., 2016).

Þetta sýnir að skjánotkun hefur ekki bara áhrif á skjátímann sjálfan heldur á allt sem gerist í kringum hann. Hún hefur áhrif á svefn, lífsstíl og hegðun barna. Þess vegna segir fjöldi klukkustunda eitt og sér mjög lítið.

Tveir unglingar geta verið með jafn langan skjátíma en hann hefur gjörólík áhrif á þá. Annar heldur jafnvægi í svefni, hreyfingu og samskiptum en hinn ekki. Munurinn liggur ekki í tímanum heldur í því hvað unglingurinn gerir utan skjátímans.

Þegar foreldrum finnst unglingur verja of miklum tíma í skjátíma er freistandi að reyna að takmarka hann beint. Það skilar oft takmörkuðum árangri og getur aukið togstreitu. Betra er að færa fókusinn yfir á ábyrgð og jafnvægi.

Ein leið er að gera samkomulag við unglinginn um það sem þarf að gerast yfir daginn. Það getur verið heimanám, þátttaka í heimilisstörfum, regluleg hreyfing og að eiga í samskiptum við vini. Þessi atriði þurfa að vera skýr og mælanleg.

Þegar unglingurinn hefur sinnt þessu er skjátíminn hans. Þá er hann ekki lengur í samkeppni við önnur verkefni heldur kemur í kjölfar þeirra. Á sama tíma er eðlilegt að setja skýr mörk, til dæmis um hvenær skjátími má hefjast og hvenær honum lýkur þannig að svefn og matarími fái að njóta sín.

Fyrir foreldra snýst þetta ekki um að telja mínútur. Það snýst um að skilja hvað barnið er að gera í skjátíma og hvaða áhrif það hefur á daglegt líf þess. Fær barnið nægan svefn? Hreyfir það sig? Á það í samskiptum við aðra?

Spurningin er því ekki fyrst og fremst hversu margar mínútur barnið er fyrir framan skjá heldur hvort skjátíminn rúmist innan heilbrigðs jafnvægis í svefni, hreyfingu, samskiptum og daglegu lífi. Þar liggur svarið.

Heimildir

Billieux, J. (2012). Problematic use of the mobile phone: A literature review and a pathways model. Current Psychiatry Reviews, 8(4), 299–307.

Cheever, N. A., Rosen, L. D., Carrier, L. M., & Chavez, A. (2014). Out of sight is not out of mind: The impact of restricting wireless mobile device use on anxiety levels among low, moderate and high users. Computers in Human Behavior, 37, 290–297.

Demirci, K., Akgönül, M., & Akpinar, A. (2015). Relationship of smartphone use severity with sleep quality, depression, and anxiety in university students. Journal of Behavioral Addictions, 4(2), 85–92.

Lepp, A., Barkley, J. E., & Karpinski, A. C. (2013). The relationship between cell phone use, physical activity, and sedentary behavior in young adults. International Journal of Behavioral Nutrition and Physical Activity, 10, 79.

Lin, L. Y., Cherng, R. J., Chen, Y. J., & Chen, Y. J. (2021). Effects of screen media use on developmental outcomes in children: A review of the literature. Children, 8(5), 1–15.

MacKenzie, K., Gifford, J., & Ross, S. (2022). Screen time and sleep among children and adolescents: A systematic review. Sleep Medicine Reviews, 62, 101592.

Meltzer, L. J., Williamson, A. A., & Mindell, J. A. (2021). Sleep duration, sleep hygiene, and media use in school-aged children. Pediatrics, 147(1), e2020049154.

Olafsdottir, S., & Berg, C. (2017). Food consumption patterns and screen use among adolescents: A cross-sectional study. Public Health Nutrition, 20(12), 2189–2198.

Paruthi, S., Brooks, L. J., D’Ambrosio, C., Hall, W. A., Kotagal, S., Lloyd, R. M., … Wise, M. S. (2016). Recommended amount of sleep for pediatric populations: A consensus statement of the American Academy of Sleep Medicine. Journal of Clinical Sleep Medicine, 12(6), 785–786.

Pearson, N., Biddle, S. J. H., & Gorely, T. (2011). Family correlates of fruit and vegetable consumption in children and adolescents: A systematic review. Public Health Nutrition, 12(2), 267–283.

Zink, J., Belcher, B. R., Kechter, A., Stone, M. D., & Leventhal, A. M. (2020). Reciprocal associations between screen time and physical activity in adolescents. American Journal of Preventive Medicine, 58(4), 551–558.