Þegar barnið mitt verður fyrir einelti

Þegar barn verður fyrir endurteknu og langvarandi neikvæðu áreiti sem veldur því vanlíðan og það á erfitt með að verjast því, er talað um einelti. Ýmsar skilgreiningar eru til, en þessi nálgun er sú sem oftast er notuð í grunnskólum. Mikilvægt er að átta sig á því að einelti er ekki aðeins hegðun einstaklings heldur hluti af samspili í umhverfinu. Það sem gerist fyrir hegðun og það sem gerist í kjölfarið hefur áhrif á hvort hún heldur áfram eða ekki.

Sænski prófessorinn dr. Dan Olweus, sem Olweusaráætlunin er kennd við, skilgreinir einelti sem endurtekna neikvæða hegðun yfir ákveðið tímabil af hendi eins eða fleiri aðila. Einelti á sér einnig stað þegar aflsmunur er á milli einstaklinga. Ekki er almennt talað um einelti þegar um átök milli jafn sterkra barna er að ræða. Það sem einum þykir einelti getur öðrum fundist vera stríðni, enda eru sársaukamörk og upplifun barna misjöfn.

Frá sjónarhóli atferlisfræði er mikilvægt að skilja að hegðun heldur áfram ef hún skilar einhvers konar „árangri“ eða afleiðingum sem styrkja hana fyrir þann sem sýnir hana. Í tilfelli eineltis getur það verið athygli frá öðrum, aukin staða í hópnum eða leið til að komast undan einhverju óþægilegu. Þess vegna er lykilatriði að skoða alltaf aðstæður í kringum hegðunina og afleiðingar hennar ef á að ná árangri í að stöðva einelti.

Ábyrgð skóla og annarra

Samkvæmt lögum um grunnskóla ber skólum að hafa skýra stefnu til að fyrirbyggja ofbeldi og einelti og setja fram aðgerðaáætlun með virkri viðbragðsáætlun. Ábyrgðin liggur þó ekki aðeins hjá skólanum heldur einnig hjá foreldrum og öðrum sem koma að uppeldi og umönnun barna. Slík áætlun er hluti af skólanámskrá og á að vera aðgengileg og kynnt eftir þörfum.

Einelti á netinu

Einelti hefur tekið breytingum á undanförnum árum og er síður sýnilegt en áður þar sem það birtist í auknum mæli í gegnum netið. Þar geta samskipti verið sérstaklega særandi og stundum nafnlaus, sem gerir gerendum auðveldara að halda hegðuninni áfram.

Í netumhverfi getur hegðun styrkst hratt vegna þess að viðbrögð frá öðrum, athygli eða dreifing efnis berast oft strax og geta aukið líkurnar á að einelti haldi áfram. Þess vegna er mikilvægt að foreldrar fylgist með netnotkun barna sinna, ræði við þau um samskipti og kenni þeim ábyrga hegðun á netinu. Einnig er mikilvægt að virða aldurstakmörk samfélagsmiðla, þar sem þau endurspegla þroskakröfur sem börn eru ekki alltaf tilbúin að mæta.

Reynsla úr vinnu með börnum og ungmennum sýnir að börn hafa oft ekki þann þroska sem þarf til að takast á við flókið félagslegt umhverfi samfélagsmiðla á öruggan hátt. Ef foreldrar vinna saman að því að virða reglur og styðja börn í notkun miðlanna má draga verulega úr áhættu.

Þegar mörkin eru óskýr

Þótt mikilvægt sé að taka allar tilkynningar um einelti alvarlega, sýnir reynslan að í sumum tilvikum eru samskipti barna flóknari en þau virðast við fyrstu sýn. Þótt barn upplifi sig sem þolanda getur við nánari skoðun komið í ljós að neikvæðu samskiptin eru gagnkvæm og fela jafnvel í sér neikvæða hegðun frá fleiri en einum aðila.

Rannsóknir sýna að börn geta bæði orðið fyrir neikvæðri hegðun og tekið þátt í henni sjálf. Þetta þýðir ekki að ábyrgð sé jöfn í öllum tilvikum, heldur að mikilvægt sé að skoða aðstæður í heild. Hver byrjaði, hver heldur hegðuninni áfram og hvaða viðbrögð styrkja hana eru lykilspurningar.

Í atferlisfræði er litið svo á að hegðun sé alltaf hluti af samspili. Þegar barn sýnir til dæmis stríðni eða ýtni geta önnur börn brugðist við með höfnun eða mótspyrnu. Slík viðbrögð geta síðan viðhaldið samskiptamynstri þar sem neikvæð hegðun eykst hjá báðum aðilum.

Þetta undirstrikar mikilvægi þess að grípa snemma inn í og kenna börnum jákvæðari leiðir til samskipta. Það er ekki nóg að stöðva eina hegðun, heldur þarf einnig að hjálpa öllum sem koma að málinu að læra nýja og árangursríkari færni í samskiptum.

Af hverju segja börn ekki frá?

Börn eru oft varnarlaus gagnvart einelti. Þau gera sér ekki alltaf grein fyrir því að um einelti sé að ræða eða hafa ekki lært hvernig best er að bregðast við. Einnig geta tilfinningar eins og ótti og skömm dregið úr líkum á að þau segi frá. Sum börn reyna einnig að fela vanlíðan sína til að valda ekki foreldrum sínum áhyggjum. Ef börn upplifa að viðbrögð við því að segja frá séu óljós eða ófullnægjandi geta líkur á að þau haldi því fyrir sig aukist.

Einkenni eineltis

Foreldrar og kennarar þurfa að vera vakandi fyrir breytingum á líðan og hegðun barna. Dæmi um merki sem geta bent til eineltis eru að barn vill ekki fara í skólann, kvartar undan verkjum eða virðist niðurdregið og óhamingjusamt. Einnig getur barnið komið heim óvenju skítugt, hlutir farið að týnast eða merki sést á líkama þess án skýringa.

Slíkar breytingar geta verið vísbendingar um að umhverfið sé orðið barninu erfitt og að hegðun þess sé að breytast í kjölfarið. Mikilvægt er að taka slík merki alvarlega og skoða þau í samhengi við aðstæður barnsins.

Hvað er til ráða?

Ef grunur vaknar um einelti er fyrsta skrefið að ræða við barnið á rólegan og styðjandi hátt. Mikilvægt er að hlusta vel og reyna að átta sig á aðstæðum.

Ef grunur er um einelti í skóla er mikilvægt að hafa strax samband við umsjónarkennara og einnig að tilkynna málið formlega samkvæmt verklagi skólans. Þannig fá stjórnendur skólans upplýsingar og geta brugðist hratt og markvisst við samkvæmt eineltisferlum skólans.

Ef einelti á sér stað utan skóla er mikilvægt að hafa samband við foreldra barnsins sem talið er að sýni hegðunina. Flestir foreldrar vilja vinna að lausn þegar þeir fá upplýsingar um slíkt.

Til að ná árangri þarf að grípa til aðgerða sem beinast að:

• að stöðva hegðunina.

• að styðja barnið sem verður fyrir einelti.

• að breyta aðstæðum þannig að einelti „borgi sig“ ekki lengur.

Mikilvægt er að aðgerðir beinist ekki aðeins að því sem gerðist, heldur einnig að því að fyrirbyggja að hegðunin endurtaki sig.

Mikilvægi foreldra

Foreldrar gegna lykilhlutverki í að fyrirbyggja og stöðva einelti. Með því að vinna saman, sýna yfirvegun og einblína á lausnir er hægt að ná góðum árangri. Í sumum tilvikum getur verið gagnlegt að fá hlutlausan aðila til að styðja ferlið.

Foreldrar gegna einnig mikilvægu hlutverki í að styrkja jákvæð samskipti og kenna börnum færni til að takast á við erfiðar aðstæður. Þegar unnið er markvisst að því að skapa öruggt og styðjandi umhverfi minnka líkur á að einelti þróist.

Mikilvægt er að muna að eineltismál eru ekki alltaf einföld. Stundum eru samskipti barna gagnkvæm og flókin, þar sem fleiri en einn aðili tekur þátt í neikvæðri hegðun. Þess vegna skiptir máli að skoða aðstæður af yfirvegun og fagmennsku, greina hvað viðheldur hegðuninni og vinna markvisst að því að kenna börnum betri og árangursríkari leiðir í samskiptum. Með því má draga úr árekstrum og stuðla að öruggara og jákvæðara umhverfi fyrir öll börn.