Umbunakerfi í uppeldi og skólastarfi - meira en límmiðar og stjörnur

Umbunakerfi eru eitt mest notaða verkfærið í uppeldi og kennslu. Þau birtast í alls konar myndum; stjörnutöflur, punktakerfi, hrós eða aukin réttindi. Þrátt fyrir mikla notkun þeirra vekja þau oft sterkar skoðanir. Sumir telja þau áhrifarík og byggð á vísindum, á meðan aðrir eru mjög ósamála því að vera að veita verðlaun fyrir hegðun sem á að vera eðlileg hjá öllum vel uppöldum börnum. Margir sem hafa notað umbunakerfi hætta því, þar sem þau virki aðeins tímabundið eða jafnvel alls ekki.

Skoðum hvað umbunakerfi eru í raun og hvernig þau virka.

Umbunakerfi sem vísindalegt fyrirbæri

Í atferlisfræði er umbunakerfi ekki einfaldlega „að gefa eitthvað gott“, heldur skipulögð notkun afleiðinga sem auka líkur á að ákveðin hegðun endurtaki sig. Það sem skiptir máli er ekki hvað er gefið heldur hvaða áhrif það hefur á hegðunina. Ef hegðun eykst er um styrkingu að ræða. Ef hún eykst ekki er það ekki styrking, jafnvel þó ætlunin hafi verið sú.

Þegar barn fær afleiðingu sem skiptir það máli fyrir að ljúka verkefni, fylgja reglum eða sýna ákveðna færni aukast líkurnar á að það geri það aftur. Þetta á ekki bara við um börn heldur alla.

Fullorðið fólk vinnur eftir sömu lögmálum. Í vinnu er samband á milli vinnuframlags og launa. Flest okkar vilja að launin séu í einhverju jafnvægi við vinnuframlagið eða jafnvel aðeins hærri en það álag og sú vinna sem við leggjum á okkur. Við viljum að framlag okkar sé metið að verðleikum. Ef okkur finnst það ekki vera raunin, leitum við annað.

En þessi líking nær aðeins hluta af myndinni. Það sem ræður mestu er ekki hvort umbunin sé „sanngjörn“ í almennum skilningi heldur hvort hún kemur tímanlega, er fyrirsjáanleg og tengist hegðuninni á skýran hátt. Ef sú tenging er veik eykst hegðunin ekki, jafnvel þó umbun sé til staðar.

En hér fara margir út af sporinu. Fullorðnir eiga oft erfitt með að halda sig við þetta lögmál í framkvæmd. Ef barn fær umbun fyrir tiltekna hegðun en sýnir aðra hegðun sem okkur líkar ekki, þá er freistandi að taka umbunina til baka. Það kann að virðast sanngjarnt en það brýtur niður tengslin milli hegðunar og umbunar.

Afleiðingin er sú að barnið lærir ekki hvað það var sem „virkaði“. Þá eykst ekki hegðunin sem við vorum að reyna að byggja upp, jafnvel þó umbun sé til staðar.

Það er þó mikilvægt að hafa í huga að þetta snýst ekki eingöngu um „magn“ umbunar. Í mörgum tilvikum liggur vandinn annars staðar. Umbunin getur verið of veik, hún getur komið of seint, verið ófyrirsjáanleg eða önnur hegðun getur einfaldlega verið betur styrkt á sama tíma.

Lögmál umbunakerfa

Umbunakerfi byggja á einföldu lögmáli sem við þekkjum öll úr daglegu lífi: sambandinu á milli vinnuframlags og umbunar eða einfaldlega kaupum og kjörum.

Það getur verið gagnlegt að hugsa þetta sem sambandið milli vinnu og launa. Við leggjum okkur fram ef við upplifum að það sem við fáum í staðinn skipti okkur máli. Ef það gerist ekki minnkar áhuginn og við leitum annað.

En þessi líking nær aðeins hluta af myndinni. Þótt umbunin sé „sanngjörn“ í almennum skilningi skiptir einnig miklu máli hvort hún komi tímanlega, sé fyrirsjáanleg og tengist hegðuninni á skýran hátt. Ef sú tenging er veik eykst hegðunin ekki, jafnvel þó umbun sé til staðar.

Þetta skýrir hvers vegna umbunakerfi virka stundum ekki. Það er ekki endilega vegna þess að þau séu röng hugmynd heldur vegna þess að tengingin milli hegðunar og afleiðinga er óskýr, of hæg eða of veik miðað við aðrar styrkingar í umhverfinu.

Umbunakerfi þurfa líka að taka breytingum eftir því sem færni barnsins eykst. Í upphafi getur þurft að umbuna mikið fyrir lítið vinnuframlag. Barnið er að læra nýja hegðun og þá þarf umbunin að vera nægilega sterk til að barnið telji það borga sig að leggja sig fram. Eftir því sem færnin eykst þarf hins vegar að breyta kerfinu, annað hvort með því að draga úr umbuninni eða auka kröfurnar.

Umbunakerfi eru því ekki föst kerfi heldur lifandi samningar. Þau þurfa að þróast með barninu, rétt eins og laun og starfskröfur þróast í vinnu fullorðinna. Kjarni málsins er alltaf sá sami. Til að hegðun haldist þarf að vera jafnvægi á milli þess sem lagt er fram og þess sem fæst í staðinn eða vinnuframlags og launanna.

Umbun fyrir tiltekna hegðun

Umbunakerfi byggja á því að skilgreina fyrirfram hvaða hegðun skiptir máli. Umbunin á að ráðast af því hvort sú hegðun á sér stað.

Allt sem er fyrir utan umbunakerfið, er fyrir utan umbunakerfið og á ekki að hafa áhrif á niðurstöðuna. Þetta skiptir miklu máli í framkvæmd.

Ef barn fær umbun fyrir að klára heimavinnu, þá á umbunin að byggjast á því hvort heimavinnan var kláruð eða ekki. Það kemur umbunakerfinu ekki við hvort barnið var óþekkt síðar um daginn. Umbunakerfið snérist ekki um það, heldur eingöngu um heimavinnuna. Barnið þarf að geta séð skýrt samband á milli þess sem það gerir og þess sem það fær í kjölfarið.

Vandinn kemur upp þegar við förum að blanda óskyldum hegðunum inn í kerfið. Ef barn klárar heimavinnuna sína en missir umbun vegna hegðunar sem átti sér stað síðar um daginn, veikjum við tengslin milli hegðunar og umbunar. Þá verður kerfið óskýrt og hættir að hafa tilætluð áhrif.

Önnur hegðun skiptir áfram máli en hún þarf að fá sín eigin viðbrögð. Skýr aðgreining á milli hegðana gerir umbunakerfi fyrirsjáanlegra og líklegri til að virka.

Til að skilja þetta betur má bera það saman við vinnu fullorðinna. Ef einstaklingur sinnir verkefnum sínum og á rétt á launum, þá eru þau ekki tekin af honum vegna óskyldra atvika. Á sama hátt þarf barn að geta treyst því að umbun sem tengist ákveðinni hegðun standi, annars missir kerfið gildi sitt.

Umbunakerfi sem kennslutæki

Þegar umbunakerfi eru notuð rétt verða þau ekki bara leið til að hafa áhrif á hegðun heldur öflugt kennslutæki. Þau gera væntingar skýrar og sjáanlegar. Barnið fær nákvæmar upplýsingar um hvaða hegðun skiptir máli og hvaða afleiðingar (umbun) fylgja henni. Tengingin milli hegðunar og afleiðinga verður þannig fyrirsjáanleg í stað þess að vera tilviljunarkennd.

Þetta skiptir sérstaklega máli þegar verið er að kenna nýja færni. Í upphafi þarf að styrkja hegðunina skýrt og tímanlega svo barnið átti sig á hvað það er sem skilar árangri (umbun). Með tímanum, þegar færnin eykst, þarf að draga úr ytri umbun og láta náttúrulegar afleiðingar taka við.

Umbunakerfi eru því ekki hugsuð til að „láta barn hlýða“, heldur leið til að byggja upp hegðun skref fyrir skref.  Ef þessi tenging er óskýr, ósamræmd eða kemur of seint, hættir kerfið að gegna þessu hlutverki.

Lokaorð

Umbunakerfi eru verkfæri og virkni þeirra ræðst af því hvernig þau eru sett upp og notuð.

Vel útfært umbunakerfi snýst ekki um að umbuna af handahófi heldur um að skilgreina hvaða hegðun skiptir máli og að tryggja að hún hafi fyrirsjáanlegar afleiðingar (umbun). Þegar tengingin milli hegðunar og afleiðinga er skýr, tímanleg og hefur raunverulegt gildi fyrir barnið upplifir það að það borgi sig að leggja sig fram.

Þar liggur styrkur umbunakerfa.