Við hleypum ókunnugum inn til okkar án þess að taka eftir því

Þegar ég var barn hafði mamma skýra yfirsýn yfir líf mitt. Við vorum einfaldlega oft í sama rými. Hún heyrði þegar ég var ókurteis, fór yfir mörk eða þegar eitthvað var ekki í lagi. Það þurfti ekkert sérstakt eftirlit, hún var bara til staðar.

Í dag er þessi veruleiki horfinn.

Við sjáum börnin en ekki heiminn sem þau eru í

Börn og ungmenni verja stórum hluta dagsins í samskiptum sem við foreldrar sjáum ekki, jafnvel þótt þau sitji fyrir framan okkur. Þau eiga í samskiptum við vini og stundum ókunnuga og sjá hluti sem ekkert barn ætti að sjá. Þau geta horft á áhrifavalda sem tala niður til annarra, fylgst með ofbeldi eða raunverulegum átökum, rekist á kynferðislegt efni sem þau hafa ekki þroska til að vinna úr eða tekið þátt í samskiptum þar sem þrýstingur er um að senda myndir eða segja hluti sem þau myndu aldrei segja augliti til auglitis.

Allt þetta getur gerst á meðan þau sitja beint fyrir framan okkur, án þess að við heyrum eða sjáum nokkuð. Þetta er kjarni málsins um miðlalæsi og skjánotkun barna. Börn nota símana sína til samskipta, afþreyingar og sköpunar. Þetta er eðlilegur hluti af lífi þeirra og getur haft marga jákvæða þætti. En það er líka önnur hlið og hún skiptir máli.

Í íslenskum rannsóknum kemur skýrt fram að börn og ungmenni verða fyrir kynferðislegu áreiti á netinu, fá sendar óumbeðnar myndir og eiga samskipti við aðila sem þau þekkja ekki. Sum deila efni sem þau hafa ekki þroska til að átta sig á afleiðingunum sem kunna að verað. Þetta gerist ekki af því að börn séu óskynsöm heldur vegna þess að þau eru í umhverfi sem er ekki hannað fyrir börn.

Ábyrgð foreldra hefur ekki minnkað heldur breyst

Við foreldrar stöndum því frammi fyrir nýrri áskorun. Ekki vegna þess að foreldrahlutverkið hafi breyst, heldur vegna þess að aðstæðurnar eru gjörbreyttar. Hlutverk foreldra hefur alltaf verið að fylgjast með, leiðbeina og setja mörk. Munurinn er sá að í dag þurfum við að gera það markvisst og meðvitað. Við þurfum að vita hvað barnið er að gera í símanum, við hvern það talar, um hvað samskiptin snúast og hvenær þau fara fram.

Þetta er ekki árás á persónulegt rými barnanna okkar. Þetta er hluti af ábyrgð foreldra. Við berum ábyrgð á að fylgjast með og leiðbeina. Sumir foreldrar óttast að þetta sé of mikið inngrip. En setjum þetta í samhengi. Við myndum aldrei hleypa ókunnugum inn á heimilið okkar án þess að við vitum hverjir þeir eru og af hverju þeir eru þar. Í stafrænum heimi gerist það á hverjum degi. Þar berum við ábyrgð sem foreldrar. Það þýðir meðal annars að setja upp foreldrastýringar í síma barnanna okkar. Við þurfum að fylgjast með hvernig símarnir eru notaðir og hvaða forrit börnin nota.

Við þurfum líka að taka þátt í samtalinu. Ekki bara setja reglur, heldur ræða við börnin um það sem þau sjá og upplifa og hvernig þau eiga að bregðast við. Miðlalæsi snýst ekki bara um tækni heldur dómgreind.

Skjánotkun er ekki óvinurinn. Hún er hluti af lífinu. En hún er ekki hlutlaus. Hún hefur áhrif á þroska, samskipti og hegðun og þar liggur ábyrgðin.

Foreldrahlutverkið hefur orðið enn mikilvægara í stafrænum heimi. Við þurfum að vera vakandi, forvitin og tilbúin að skipta okkur af. Börnin okkar eru að læra að fóta sig í umhverfi þar sem eru raunverulegar hættur og þar þurfum við að vera til staðar.